Ажыратқышты қосу сұлбасы

Қысқаша айтқанда. Ажыратқыш фазалық сым тізбегіне қойылады, бұл ПУЭ РК 2067-тармағының талабы. Нөл жарық аспабына нөлдік шинадан тікелей барады және еш жерде үзілмейді. Тарату қорабынан ажыратқышқа екі тарам барады: келетін фаза және жарық аспабына кететін тарам. Жұмыс алдында автомат сөндірулі және кернеудің жоқтығы аспаппен тексерілген.

Бірінші қадам: кернеуді алу және оның жоқтығына көз жеткізу

Қалқандағы автоматты сөндіру бұл істің жартысы. Екінші жартысы аспаппен көз жеткізуде: кернеу шынымен жоқ.

Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2015 жылғы 19 наурыздағы № 222 бұйрығымен бекітілген Тұтынушылардың электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік техникасы қағидаларының 139-тармағы былай тұжырымдайды: «Электр қондырғысында кернеудің жоқтығын осы мақсатқа арналған арнайы аспаптардың көмегімен қолданар алдында жарамдылығы анықталған кернеу көрсеткішімен немесе кернеу астында екені белгілі ток өткізгіш бөліктерге жақындату арқылы тексеру қажет». Тәртіп сөйлемнен тікелей оқылады: алдымен аспапты кернеуі бар екені белгілі учаскеде тексересіз, содан кейін өз тізбегіңізді тексересіз.

Одан әрі 144-тармақ біздің желілер туралы. Нөлі жерге тұйықталған 1000 вольтқа дейінгі электр қондырғыларында қос полюсті көрсеткішті қолданғанда тексеру фазалар арасында және әр фаза мен жабдықтың жерге тұйықталған корпусы немесе қорғаныш өткізгіші арасында жүргізіледі. Екі тарам арасындағы бір өлшеу сурет бермейді: нөл үзілгенде аспап тірі фазада үнсіз қалады.

Әрі сол тармақтың соңына дейін оқуға тұрарлық екі жолы. Осы тексеруге алдын ала тексерілген вольтметр тікелей аталған, яғни кернеу режиміндегі мультиметр оған келеді. Ал бақылау шамдарын пайдалануға жол берілмейді: патрондағы екі сымы бар шам құралдар тізімінен тікелей шығарылған.

Мұны мультиметрдің щуптарымен қалай істейтіні, ұялар мен режимдерімен бірге, мультиметрді қалай пайдалану керек деген мақалада талданған.

Неге ажыратқышты дәл фазаға қояды

ПУЭ РК 2067-тармағы нөлі жерге тұйықталған желілердің бір фазалы желілерінде бір полюсті ажыратқыштар фазалық сым тізбегіне орнатылатынын айтады. Сонда қос полюстілер туралы да бар: олар рұқсат етіледі, бірақ бұл кезде фазалықты ажыратпай тек бір нөлдік жұмыс өткізгішін ажырату мүмкіндігі болмауы тиіс.

Мәні жарық сөнгеннен кейін не болатынында. Фаза үзілсе, ажыратқыштан патронға дейін өлі сым барады. Шамды бұрап шығардыңыз, патронға қол салдыңыз, ештеңе болмады.

Нөл үзілсе, сурет басқа. Тізбек ажыраған соң жарық жанбайды. Фаза бұл кезде патронға жетеді және оның бұрандасында үнемі тұрады. Адам ажыратқыш сөндірулі кезде шам ауыстырып, цокольге тиеді де, ток соғады. Сырттан екі сұлба ажыратылмайды: бірдей шертеді, бірдей сөнеді.

Дәл сол логика жарық аспабын жөндегенде де жұмыс істейді. Электрик люстраны қабырғадағы пернемен кернеуі алынған деп сеніп шешеді де, фазаға түседі. Сондықтан кернеудің жоқтығын тексеру сөндірілген автоматта жасалады, сөндірілген пернеде емес.

Фазаны қалай табу керек

Подрозетникте түстер бойынша тәртіп сирек болады, әсіресе жиырма жылдан асқан үйлерде. Іздеу тәртібі мынадай.

1. Топтың автоматын қосыңыз. Одан әрі сіз тірі тізбекте жұмыс істейсіз: ештеңеге қолмен тимеңіз, щуптарды оқшаулағышынан ұстаңыз, тарамдарды бір-біріне тиіп кетпейтіндей жан-жаққа ажыратыңыз.
2. Мультиметрді шегі 250 вольттан жоғары айнымалы кернеу режиміне қойыңыз.
3. Қара щупты нөл екені белгілі нүктеге немесе қорғаныш өткізгішіне қойыңыз, ол бар болса және оның шығу тегіне сенімді болсаңыз.
4. Қызыл щуппен әр тарамға кезекпен тиіңіз. 230 вольтқа жуық беретіні фазалық.
5. Автоматты сөндіріп, кернеудің жоқтығын қайта тексеріңіз. Тек содан кейін ғана тарамдарды қолға алып, жұмыс істеңіз.

Бір пернелі ажыратқыштың подрозетнигінде фазалық болатыны тек қораптан келетін бір тарам. Екіншісі жарық аспабына барады, әрі ондағы кернеу перне тұйықталғанда ғана пайда болады.

Тарамдардың түстері

Үш түстің екеуі тікелей ПУЭ РК-да бекітілген. 15-тармақ көгілдірді нөлдік жұмыс шинасына, ал сары мен жасылдың бойлық жолақтарын сол шинаның қорғаныш рөліндегісіне жатқызады. 253-тармақ мұны сымдар мен кабельдер үшін қайталайды: қорғаныш өткізгіштері сары-жасыл жолақтармен белгіленеді. Үшінші түс, фазадағы қоңыр немесе қара, бұл өндірушілер қабылдаған кабельдің зауыттық таңбалауы, Қазақстан нормасының талабы емес. Жиынтығы былай көрінеді.

• Фазалық өткізгіш қоңыр немесе қара.
• Нөлдік жұмыс өткізгіші көгілдір, тұрмыста көк.
• Қорғаныш өткізгіші сары-жасыл.

Сары-жасыл тарам ешқандай жағдайда фазаға да, нөлге де кетпейді. Бұл қатаң байлауы бар жалғыз түс, әрі оны бұзу қорғаныш өткізгішін сізден кейін келіп, түстерге сенетін адам үшін қауіп көзіне айналдырады.

Ескі пәтерлерде бүкіл сымдама бір түсті, ақ немесе қара болады, әрі түстер мүлдем көмектеспейді. Аспап қана қалады. Жаңа желіні ескісімен түйістірсеңіз де, дұрыс түстермен тартыңыз.

Тізбек неден тұрады

Қалқаннан шамға дейін реті бойынша.

• Қалқандағы автомат. Одан жарық тобының фазалық тарамы шығады.
• Тарату қорабы. Мұнда автоматтан фаза, нөлдік шинадан нөл және жер шинасынан қорғаныш өткізгіші келеді. ПУЭ РК 2096-тармағы бойынша қалқаншадан жарық аспабына дейінгі желі үш сымды, яғни үшінші тарам мұнда сән емес, норма.
• Ажыратқыш. Оған қораптан екі тарам барады: бір клеммаға келетін фаза және екіншісіне жарық аспабына кететін тарам. Бір пернелі аспапта клеммалар тең құқылы, оларды орындарымен ауыстыруға салдарсыз болады.
• Жарық аспабы. Оған үш тарам келеді: ажыратқыштан коммутацияланған фаза, қораптан тікелей нөл және корпусқа қорғаныш өткізгіші, онда жерге тұйықтау клеммасы көзделген болса.

Бұл сұлбада нөл еш жерде үзілмейді. Ол нөлдік шинадан шығып, қораптан өтіп, шамға келеді. Ажыратқыштың бірде-бір клеммасына тимейді.

Тарату қорабында не істеледі

Қорап бұл топтың барлық тарамы түйісетін жер. Онда төрт түйін жиналады, әрі оларды шатастыруға болмайды.

• Келетін фаза түйіні: автоматтан келген тарам және ажыратқышқа баратын тарам.
• Коммутацияланған фаза түйіні: ажыратқыштан қайтқан тарам және жарық аспабына баратын тарам.
• Нөл түйіні: нөлдік шинадан келген тарам және жарық аспабына баратын тарам.
• Қорғаныш өткізгіші түйіні: жер шинасынан келген тарам және жарық аспабының корпусына баратын тарам.

Қосу тәсілдері ПУЭ РК 371-тармағында аталған: опрессовка, дәнекерлеу, қалайылау немесе бұрандалы, болтты және басқа түрдегі қысқыштар, әрі мұның бәрі зауыт-дайындаушының нұсқаулығы бойынша. Скрутка бұл тізімде қосу тәсілі ретінде аталмаған. Ол қалайылау немесе дәнекерлеу алдындағы дайындық ретінде рұқсат етіледі, яғни скрутка жасап, содан кейін қалайыладыңыз не дәнекерледіңіз. Изолентамен оралып, сол күйінде қалдырылған скрутка талапқа жауап бермейді.

Көрші 372-тармақ екінші жөндеуде ғана есіне түсетін нәрсені қосады: тарамдарды қосу және тармақтау орындарында қайта қосуға жететін сым қоры көзделуі тиіс. Тарамдарды тегіс кессеңіз, келесі шебер оларды тікелей қорапта ұзартатын болады.

Скрутка уақыт өте босайды, өтпелі кедергі өседі, түйін қызады, айналасындағы оқшаулағыш кеуіп, үгітіледі. Тұрғын үйдегі электр өрттері осылай басталады, ал мұндай түйінді әдетте иісінен тауып жатады.

Қорап қарап тексеруге қолжетімді қалуы тиіс. Оны сылақтың астына көміп, ұмыту келесі шеберге қабырға ашу міндетін қалдырғанмен бірдей.

Мыс пен алюминий

Мыс пен алюминийді қосылыста тікелей түйістірмейді. Қазақстанның электр қондырғыларын орнату қағидаларында мұндай тыйымы бар жеке тармақ жоқ, ал одан шығатын екеуі бар. 371-тармақ тарамдарды опрессовкамен, дәнекерлеумен, қалайылаумен немесе қысқыштармен қосуды және мұны зауыт-дайындаушының нұсқаулығы бойынша істеуді талап етеді. 421-тармақ тікелей айтады: қысқыштар тарамдардың материалына, қимасына және санына сәйкес алынады.

Жүрдек «2.1.22-тармаққа» сілтемені келтірудің қажеті жоқ. ПУЭ РК-дағы нөмірлеу тұтас, бірінші тармақтан екі мыңнан асатынға дейін, әрі 2.1.22 түріндегі тармақтар онда мүлдем жоқ. Оған тапсырыс берушінің алдында сілтеме жасау өзіңізді қиын жағдайға қою деген сөз.

Физикасы қарапайым. Ылғалды ауада екі түрлі металл гальваникалық жұп құрайды, алюминий тотығады, өтпелі кедергі өседі, түйін қызады. Бір-екі жылдан кейін бұл қораптағы қаралық және күйген оқшаулағыштың өзіне тән иісі.

Бөлек ұялары бар клеммник арқылы немесе мыс-алюминий жұбына есептелген қысқыш арқылы өтумен емделеді. Қабырғалармен алюминий жүретін кеңестік құрылыстағы үйде жаңа аспапты мыс құйрықтарымен қойсаңыз, мұндай түйін міндетті түрде пайда болады.

Қосу тәртібі

1. Топтың автоматын сөндіріп, қорғаныш өткізгішімен жұпты қоса алғанда, барлық тарамдар арасында жұптап кернеудің жоқтығын тексеріңіз.
2. Перне мен рамканы шешіп, механизмді подрозетниктен шығарыңыз.
3. Тарамдарды ұзындығы бойынша кесіңіз. Подрозетникте он сантиметрдей қор қалдырыңыз: келесі жөндеуде механизм шығатындай болуы тиіс. Одан көбінің қажеті жоқ, әйтпесе ол қорапқа сыймайды.
4. Ұштарын 8-10 мм тазалаңыз. Тарамды пышақпен айналдыра кеспеңіз: тілік сыну орнына айналады, әрі тарам дірілден және температурадан бір жылдан кейін үзіледі.
5. Келетін фазаны механизмнің бір клеммасына, жарық аспабына кететінін екіншісіне кіргізіңіз. Бір пернеліде реті бәрібір.
6. Бұрандаларды бекітіп, әр тарамды қолмен тартып көріңіз. Клемма тарам шықпайтындай ұстауы тиіс.
7. Механизмді подрозетникке отырғызып, деңгей бойынша түзеп, ажыратқыш ілмектерін немесе бұрандаларын бекітіңіз.
8. Қорапты жоғарыда сипатталған төрт түйін бойынша, ПУЭ РК 371-тармағындағы қысқышпен немесе басқа тәсілмен жинаңыз, әр түйінде 372-тармақ бойынша тарам қорын қалдырып.
9. Тарамдарды түйіндер бір-бірін қыспайтындай етіп қорапқа жинап, қақпағын жабыңыз.
10. Кернеу беріп, жұмысын тексеріңіз. Содан кейін рамка мен пернені қайтарыңыз.

Дұрыс жиналғанын тексеру

Жарық екі сұлбада да жанады, дұрысында да, қауіптісінде де. Оларды аспаппен бір минутта ажыратуға болады, әрі мұны сымдаманы өзіңіз тартпаған әр нысанда істеген жөн.

1. Жарықты пернемен сөндіріңіз, автоматты қосулы қалдырыңыз.
2. Патронның контактілері мен қорғаныш өткізгіші немесе басқа нөл екені белгілі нүкте арасындағы кернеуді өлшеңіз. Щуптарды оқшаулағышынан ұстаңыз, шамды алдын ала бұрап алыңыз.
3. Патронның екі контактісінде де нөлге жуық болуы ажыратқыштың фазаны үзетінін және дұрыс жиналғанын білдіреді.
4. Перне сөндірулі кезде контактілердің бірінде 230 вольтқа жуық болуы нөл үзілгенін білдіреді. Кернеуін алып, қорапта қайта жасаңыз.

Патронға қол салу ыңғайсыз болса, дәл сол нәрсе тарату қорабында жарық аспабына кететін тарамда тексеріледі.

Орнату биіктігі

Ауқым тікелей берілген. ПУЭ РК 2070-тармағы: жалпы жарық аспаптарына арналған ажыратқыштар еденнен 0,8 метрден 1,7 метрге дейінгі биіктікте орнатылады, ал мектептер мен балабақшаларда балалар болатын үй-жайларда 1,8 метр биіктікте. Сол ауқымды СП РК 4.04-106-2013* 15.33-тармақта қайталайды. ПУЭ РК 2110-тармағы ұсыныс қосады: қабырғаға есік тұтқасы жағынан бір метрге дейінгі биіктікте қою. «Еуростандарт бойынша тоқсан сантиметр» және міндетті 1,8 метр туралы дау ажыратқыш пен розеткалардың еденнен биіктігі деген мақалада бөлек талданған.

Әрі қарай қайда жылжу керек

Бір пернелі сұлба бұл негіз, әрі келесі екеуі де дәл содан өседі. Ондағы фаза туралы қағида дәл сол.

• Бір нүктеден екі тәуелсіз жарық тобы қос пернелі аспапта жиналады: бір ортақ кіріс және екі шығыс. Клеммалар бойынша талдау және оны он метрден асатын бөлмелерде қоятын ережелер жинағының тармағы қос пернелі ажыратқышты қосу сұлбасы деген мақалада.
• Бір жарық аспабын екі жерден басқару ауыстырып-қосқыштар жұбында жиналады: әрқайсысында ортақ клемма және екі ауысатын клемма. Талдау және ортақ клемманы прозвонкамен іздеу өтпелі ажыратқышты қосу сұлбасы деген мақалада.

Суретсіз жинауға арналған сұлба сөзбен. Топ автоматынан фазалық тарам, қоңыр немесе қара, тарату қорабына келеді. Қораптан ол ажыратқыштың бірінші клеммасына кетеді. Ажыратқыштың екінші клеммасынан тарам қорапқа қайтып, одан жарық аспабының фазалық клеммасына барады. Нөлдік тарам, көгілдір, қалқанның нөлдік шинасынан қорапқа келіп, ажыратқышты айналып өтіп, тікелей жарық аспабына барады. Қорғаныш өткізгіші, сары-жасыл, жер шинасынан келіп, жарық аспабы корпусының жерге тұйықтау клеммасына отырады. Ажыратқышқа барлығы екі тарам барады, жарық аспабына үшеу.

Тағы оқыңыз: Қос пернелі ажыратқышты қосу сұлбасы · Өтпелі ажыратқышты қосу сұлбасы · Ажыратқыш пен розеткалардың еденнен биіктігі · Мультиметрді қалай пайдалану керек